Saim Güveloğlu’nun J.M. Coetzee’nin Romancının Romanı’ndan uyarladığı Elizabeth Costello, tiyatronun en tehlikeli vaatlerinden birine girişiyor: düşünceyi sahneye taşımak, ama onu vaaz haline getirmemek. Coetzee’nin romanı zaten bir “dersler” kitabı; yaşlanan Avustralyalı yazar Elizabeth Costello’nun üniversitelerde verdiği konferanslar, hayvan etiği, kötülük problemi, yazarın sorumluluğu ve inancın imkânsızlığı etrafında dönüyor. Güveloğlu bu metni prolog, dört tablo ve epilogdan oluşan bir kolajla sahneye taşıyor. Paribu Art’ın sahnelerinde ortaya çıkan şey, ne klasik bir monolog ne de tartışma kulübü; daha çok, düşüncenin bedene çarptığı anların toplamı.

Tansu Biçer’in Costello’su oyunun omurgası. Biçer, karakteri “bilge kadın” klişesinden uzak tutuyor. Onun Costello’su yorgun, inatçı, bazen iğneleyici, bazen de kendi sözlerinin ağırlığı altında ezilen bir entelektüel. Konuşurken bedeni de konuşuyor: omuzların çöküşü, elin kalemin üzerinde duruşu, bakışın birden boşluğa kayması. Coetzee’nin Costello’su zaten “fikirleri olan bir beden”dir; Biçer bunu sahnede somutlaştırıyor. Özellikle hayvan etiği üzerine uzanan bölümlerde sesi yükselmiyor, aksine inceliyor; sanki kendi argümanının sınırlarını hissediyor ve izleyiciyi de o sınırın kenarına bırakıyor. Bu, oyunun en güçlü anlarından biri.

Bu noktada oyunculuk, yalnızca karakteri canlandırmaktan öteye geçip konunun kendisi hâline geliyor. Biçer, Costello’nun zihnindeki çatışmayı bedeninin ritmiyle taşıyor: bir cümleyi bitirirken nefesinin yetişmemesi, karşı tarafın sözünü kesmeden önce kısa bir tereddüt anı, ya da kendi savunduğu etik duruşun içinde bile şüphenin belirişi. Bu, Coetzee’nin metnindeki temel gerilimi sahneye yerleştiriyor; yazarın “sessizlerin sesi olmak” iddiası ile o sesi taşıyamamanın, hatta taşımak istememenin arasındaki boşluk. Tülin Özen, Defne Koldaş ve Sezer Arıçay ise bu boşluğu doldurmak yerine genişletiyor. Her biri Costello’nun karşısına çıkan farklı entelektüel konumları, dinleyici itirazlarını ya da karakterin içindeki karşı sesleri üstlenirken, tek bir “doğru”ya kilitlenmiyor. Özen’in daha keskin ve sorgulayıcı tonu, Koldaş’ın daha yumuşak ama ısrarlı varlığı, Arıçay’ın zaman zaman mesafeli duruşu, metnin parçalı yapısını bedensel olarak çoğaltıyor. Böylece oyun, hayvan etiği ya da yazarın sorumluluğu gibi ağır başlıkları “anlatmak” yerine, bu başlıkların sahne üzerinde nasıl tartışıldığını, nasıl yorulduğunu ve nasıl yarım kaldığını gösteriyor. Oyunculuk burada araç olmaktan çıkıp, konunun kendisine dönüşüyor: düşüncenin bedenle çarpıştığı, dilin yetersiz kaldığı ve sorumluluğun kolayca üstlenilemediği o belirsiz alan.

Tülin Özen, Defne Koldaş ve Sezer Arıçay ise tek bir rolde sabitlenmiyor. Costello’nun karşısına çıkan akademisyenler, dinleyiciler, hatta onun zihnindeki karşı sesler olarak çoğalıyorlar. Bu çoğalma, romanın parçalı yapısını sahneye taşıyor ve tek bir “doğru”nun hâkim olmasını engelliyor. Güveloğlu’nun rejisi burada akıllıca: sahneyi kalabalıklaştırmıyor, ama sesleri çoğaltıyor. Jorela Karriqi’nin sade sahne tasarımı, Hatice Gökçe’nin kostümleri ve Yasin Gültepe’nin ışığı, düşüncenin etrafında boşluk bırakıyor. Bu boşluk, Coetzee’nin metnindeki belirsizlikle örtüşüyor.

Yine de oyun tamamen sorunsuz değil. Coetzee’nin metni zaten tiyatral olmaktan çok felsefi; Güveloğlu bunu inkâr etmiyor, hatta “tiyatroyla ilgili bir tiyatro oyunu” olarak tanımlıyor. Ancak bazı tablolarda tartışma ritmi, sahnenin ritmini geride bırakıyor. İzleyici düşünmeye davet ediliyor, evet; ama bazen bu davet, sahnenin kendi akışını yavaşlatıyor. Berkay Özideş’in ses tasarımı ve Afterwork’ün görsel müdahaleleri bu anlarda devreye giriyor, metni görselleştirerek nefes aldırmaya çalışıyor. Başarılı oldukları yerler var; ama metnin ağırlığı zaman zaman hâlâ hissediliyor.

Elizabeth Costello’nun asıl başarısı, cevap vermemesi. Costello’nun “sessizlerin sesi olmak” ile “yalnızca yazının imkânlarıyla baş başa kalmak” arasındaki tereddüdü, sahnenin kendisine de sirayet ediyor. Bir oyunun toplumsal değişim yaratması mı gerekir, yoksa sadece estetik bir karşılaşma alanı açması yeterli midir? Güveloğlu ve ekibi bu soruyu sormaktan kaçınmıyor. Tansu Biçer’in yorumu, bu soruyu bedenle yanıtlıyor: düşünmek yorucudur, sorumluluk taşımak da. Ve bazen en dürüst şey, kesin bir cevap vermemektir.

Festivalin edebiyat ağırlıklı seçkisi içinde Elizabeth Costello, en iddialı ve en riskli yapımlardan biri. Coetzee’yi sahneye taşımak kolay değil; Güveloğlu’nun uyarlaması bunu başarmakla kalmıyor, tiyatronun bugün neyi taşıyabileceğini de sorguluyor. İzleyici salondan “anladım” diyerek değil, “hâlâ düşünüyorum” diyerek çıkıyorsa, oyun işini yapmış demektir.

yasam.kaya@gmail.com