Türkiye Cazı’nın Divaları! (Jazz Stars Of Turkey!) / YAŞAM KAYA

Not: Bu yazı Yaşam KAYA’nın İstanbul Art News Gazetesi’ndeki köşesinden alınmıştır…

Geçtiğimiz aylarda Dianne Reevers ile Dee Dee Bridgewater Türkiye’de konser verince, dünya cazının divalarıyla ülke caz dinleyicisi geniş zaman dilimlerinde buluşmuş oldu. Türkiye’de cazın serüveni hakkında bundan önceki yazılarımda bilgiler vermiş, hatta caz üzerine program yapan sanatçıları detaylı incelemiştim. Eminim sizlerin de dikkatini çekmiştir, kadın caz sanatçılarının toplumsal müziğimizi nerelere sürüklediğine baktığımız zaman, erkek egemen müzik kültürümüzün hiçte göründüğü kadar ‘erkek egemen’ yapıda olmadığını anlarız. Bu yazımda sizlere Türkiye’deki kadın caz sanatçılarından ‘diva’ diye bahsedebileceğimiz üç ismi anlatacağım. Kadın vokalistlerin blues geleneğinden hip hop’a hatta pop’a kadar uzanan yolculuklarında, çeşitli müzik türlerini cazın içine nasıl yerleştirdiklerini gördüğümüz an, ulusal müzik kalitesindeki tırmanışın öyküsünü daha net anlarız. Ayten Alpman, Nükhet Ruacan, Sevinç Tevs, Jehan Barbur, Birsen Tezer ve Elif Çağlar isimlerini caz ile ilgilenen hemen herkes duymuş, bir şekilde dinlemiştir. Mahzende tutulan şarap misali, hayatta olanlar ve kendisini cazın eşsiz tınısına adayıp bu dünyadan ayrılan isimler, toplumsal belleğimizde ‘diva’ diye adlandırabileceğimiz tatta yorumlarla bellekleri fethettiler. Afro-Amerikalılardan günümüze değin her dönem kabuk değiştiren, değiştirdiği kabuğun içine sığmayarak dallanıp budaklanan caz, Türkiye’de kadın sanatçıların olağanüstü gayretiyle avam müzik tarzına kadar inebilmiş, eşsiz kadın yorumcuların gücü sayesinde toplumda hemen her kesimin müziği olmayı başarmıştır. Bugün cazın genç divası Elif Çağlar ile Jehan Barbur isimlerini duyan müzikseverler, her iki sanatçının konser biletlerini satışa çıktığı ilk gün alıp, kadın caz vokalistlerle kurdukları bağın ne derece güçlü olduğunu kanıtlıyorlar. Lafı çok uzatmadan Türkiye’deki kadın caz divalarını anlatmaya başlayalım.

AYTEN
Ayten Alpman

20 Kasım 1930 Yeşilköy doğumlu olan sanatçının müzikle tanışması ilk defa Nişantaşı Kız Lisesi’nde öğrenci iken İlham Gencer sayesinde olmuştur. İlk olarak Ingilizce şarkılar söyleyen Alpman, Liseden sonra İlham Gencer’in solistlik teklifi ile İstanbul Radyosu’nda programa başlayacaktır. Radyoda ve ilk defa sahne aldığı Taksim Belediye Gazinosu’nda söylediği parça “You Are Always In My Heart” olur. İlerleyen zamanlarda Arif Mardin ile tanışır, onun teşviki ile caz şarkıları söylemeye başlar ve ilk caz şarkıları ondan öğrenir. 1959 yılında ilk plağı olan “Sayanora / Passion Flower” taş plak olarak yayınlanır. 1960 yılında İlham Gencer’den ayrılıp, bir süre sonra İsmet Sıral Orkestrası ile çalışmaya başlar ve 1963 yılında çalışmak için İsveç’e gidip caz müzik adına üretimlerini profesyonel düzleme taşır. Dönüşünde Türkiye’de caz şarkıları değil de Türkçe sözlü aranjmanlar modası başladığı için bir süre başarılı sahne çalışmaları yapamaz çünkü ısrarla caz söylemeye devam etmek ister.

Fecri Ebcioğlu ile ilk çalışması “İnan Bana / Ayrıldık Yalnızım” 45lik plak olarak yayınlanır ancak ilk yaptığı 45lik çalışmalar pek ilgi görmez. Sezen Cumhur Önal ile birkaç 45lik çalışması yapar. Yine Fecri Ebcioğlu ile birlikte plak yaptıkları “Sensiz Olamam” ile ilk büyük çıkışını yakalar. 2 adet LP çalışması yapan Alpman, son profesyonel sahne çalışmasını 1990 yılında Yeniköy Bilsak Kulübü’nde yapmıştır. 1999 yılında en sevilen şarkılarından oluşan bir albümü Ada müzik tarafından yayınlanmıştır. Sahne çalışmalarına profesyonel anlamda devam ederken dönem dönem caz konserleri verir, ama 20 Nisan 2012 tarihinde zatürreden dolayı yaşama veda eder.

Ayten Alpman, Türkiye’de ‘kadın caz’ denildiğinde akla gelen ilk isimdir. Olağanüstü sesi sayesinde sadece kendi ülkesinde değil, Avrupa’ nın tamamında tanınmıştır.

Nükhet_Ruacan
Nükhet Ruacan

Nükhet Ruacan, Türk caz şarkıcısı ve öğretim üyesi olarak adını Türkiye cazına altın harflerle yazdırmış bir isim. 14 Aralık 1951’de İstanbul’da dünyaya gelen sanatçı, Tatbiki Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Bölümü’ne devam ederken, müziğe ilgi duyup pop müzik alanında üretimlere başladı. Ancak caz müziğine olan derin sevgisi onu bu alana yönlendirdi ve 1974 yılında İsviçre’ye giderek caz müziği yapmaya başlamıştır. İsviçre ve Norveç’te Emin Fındıkoğlu ve Tommy Dodd orkestralarında çalışıp, 1977 yılında Türkiye’ye dönerek caz vokalisti olarak çeşitli kulüplerde şarkılar söyledi, ülkedeki festivallere katıldı. Cazın Türkiye’de daha geniş kitleler tarafından tanınmasına/sevilmesine önemli katkıları olmuştur. 1979’da gittiği ABD’de New York Conservatory of Music’te şan eğitimi aldıktan sonra, 1982’de tekrar geldiği Türkiye’de çeşitli gruplarla ortak projelerde bulundu. Ruacan adlı bir plak da yapan sanatçı, Kültür Bakanlığı adına Çin ve ABD’de konserler verip, muhteşem sesiyle bir diva olduğunu tüm dünyaya kanıtlamıştır. Yine caz müziğinin tanınmış bir siması caz gitaristi Neşet Ruacan’ın kardeşi olan Nükhet Ruacan, 10 yıl Bilgi Üniversitesi’nin Müzik Bölümü’nde dersler verdi, caz müziğin gençler arasında yaygınlaşması için büyük çabalar gösterdi. Bir süre lösemi tedavisi gören sanatçı 6 Mayıs 2007’de İstanbul’da hayata gözlerini kapamıştır. 56 yaşında aramızdan ayrılan sanatçının maalesef kayıtlı tek bir albümü vardır.

1979’da çıkan Ruacan adındaki bu 33 devirlik long play (LP) albümünün şarkıları hafızalardan silinmeyecek ölçüde bir başyapıttır!

SEVİNC
Sevinç Tevs

Türkiye’nin ilk caz müziği yorumcusu ünvanına sahip dünyaca ünlü ses sanatçısı. Aynı zamanda Tevs soyundan gelen annesi ve kabri Trakya’da bulunan Abdüsselam’ın ileri kuşak torunlarından soylu bir ailesi vardır. 1930 yılında Ankara’da doğan sanatçı, Ankara Devlet Konservatuarı Şan ve Tiyatro bölümünden okuduğu yıllarda kardeşi Sevim Tevs ile birlikte Ankara Radyosu’nda günün popüler parçalarını seslendirmeye başlamıştı. Sevim ve Sevinç Tevs kardeşlerin ünü İstanbul’a ulaşmakta gecikmedi ve bu ikili 1945’te İstanbul Saray Sineması ve Taksim Belediye Gazinosu’nda verdiği konserle büyük ilgi topladı. Konservatuardan mezun olduktan sonra İbrahim Özgür Orkestrası’nda şarkı söylemeye başlayan Tevs, İlk yurtdışı konserini Yunanistan’da verdi. 1948 yılında Amerika’ya gitti ve New York’daki bir yarışmada Arif Mardin’in “For You” adlı bestesi ile birinci oldu. 1949’da İlham Gencer’le birlikte İstanbul Radyosu’na yaptığı programları büyük ilgi gördü. Defalarca yurtdışında konserler veren diva, BBC’de ve Berlin Televizyonu’nda çıkan ilk Türk şarkıcısıdır. İtalya, İsviçre, Yunanistan, Mısır ve Fransa olmak üzere pek çok ülkede konserler verip ününü 1950’lerde daha da perçinledi ve uzunca bir süre ABD ve İngiltere’de çalıştı.

1968 yılında Apollonia Şarkı Yarışması’na besteci Selmi Andak’ın “Ve Ben Yalnız” adlı eseri ile katıldı ama dereceye giremedi. Dede Efendi’nin torunu olarak Türk Sanat Müziğinin bütün klasik eserlerini ezbere bilirdi. Kalın ve karakteristik sesinin “caz söylemek için ideal” olduğu kanısı yaygındır. Sevinç Tevs 24 Ekim 1976’da 46 yaşında kanserden öldü. Söylediği şarkılar henüz bir albüm haline dönüştürülmemiştir. Söz Yazarı-Besteci Şehrazat’ın da annesidir. Türkiye’de cazın divası olarak sahneye çıkan ilk kadın caz sanatçısı ünvanını kendisine yakışır biçimde taşımıştır.

Yaşam Kaya / yasam.kaya@gmail.com

Reklamlar